Ánh sáng không chỉ chiếu sáng, mà còn kể lại câu chuyện lịch sử và tinh thần hiếu học của người Hà Nội qua hơn 160 năm.

Giới thiệu tổng quan

Trong không gian văn hoá đặc biệt của hồ Hoàn Kiếm, Tháp Bút – Đài Nghiên không chỉ là một cụm di tích cổ, mà còn là biểu tượng tinh thần kết tinh truyền thống hiếu học, trọng chữ nghĩa của người Hà Nội. Khi đưa chiếu sáng vào ban đêm, chúng ta không chỉ thực hiện một dự án kỹ thuật, mà đang giải mã một bài toán văn hoá – lịch sử đòi hỏi tầm nhìn dài hạn.

Lịch sử và giá trị văn hoá

Tháp Bút, được xây năm 1865 dưới sự chỉ đạo của Nguyễn Văn Siêu (1799‑1872), đã đứng bên hồ Gươm hơn 160 năm, trở thành “cột mốc tinh thần” của Thăng Long. Siêu, người được tôn xưng “Thần Siêu”, đã góp phần trùng tu đền Ngọc Sơn và xây dựng cụm Tháp Bút – Đài Nghiên, thể hiện tầm nhìn của một trí thức coi trọng giáo dục và đạo học.

Kiến trúc biểu tượng

Tháp Bút cao khoảng 9 m, gồm 5 tầng, đỉnh là hình cây bút lông chĩa lên trời. Ba chữ Hán Tả Thanh Thiên (viết lên trời xanh) khắc trên thân tháp mang thông điệp về trung thực và khát vọng trí tuệ. Đài Nghiên nằm ngay dưới, tạo thành một chỉnh thể thể hiện mối liên hệ giữa tư duy (bút) và hành động (nghiên).

Chiếu sáng – Ngôn ngữ của ánh sáng

Chiếu sáng đúng cách không chỉ tạo điểm nhấn thị giác, mà còn tôn vinh chất liệu đá thô mộc, các tầng nấc và những khớp nối mang dấu ấn thời gian. Theo sở Văn hoá Hà Nội, giải pháp uplighting (ánh sáng chiếu lên từ dưới) giúp nhấn mạnh chiều cao và hướng mắt người xem lên đỉnh bút, nơi chứa thông điệp “viết lên trời xanh”.

Màu sắc và cường độ

Đối với di tích tâm linh, tông màu vàng ấm (warm white) là lựa chọn hợp lý. Nghiên cứu của UNESCO (2021) chỉ ra rằng ánh sáng 2700‑3000 K tạo cảm giác trang nghiêm và đồng thời bảo tồn màu sắc tự nhiên của môi trường xung quanh. Cần tránh ánh sáng mạnh chiếu lên tán cây để không làm biến đổi màu lá, gây “hiện đại hoá” không tự nhiên.

Chi tiết cần nhấn mạnh

Ba yếu tố chính cần được chiếu sáng đồng bộ:

• Bút đài trên đỉnh Tháp Bút – biểu tượng khát vọng trí tuệ.
• Thuỳ thử (con cóc) – biểu tượng cho sự kiên trì.
• Nghiên mực trên Đài Nghiên – hình ảnh của tri thức đang chờ được ghi lại.

Việc đồng bộ ánh sáng cho ba yếu tố này giúp truyền tải trọn vẹn giá trị lịch sử‑văn hoá trong không gian ban đêm.

Kết luận và khuyến nghị

Chiếu sáng Tháp Bút – Đài Nghiên đúng cách không chỉ làm đẹp cảnh quan, mà còn là cách chúng ta tiếp nối câu chuyện văn hoá của Hồ Gươm qua ngôn ngữ tinh tế của ánh sáng. Đề xuất:

1. Sử dụng uplighting vàng ấm với cường độ 10‑15 lux tại bề mặt đá.
2. Lập kế hoạch bảo trì định kỳ để tránh lãng quên và hư hỏng thiết bị.
3. Kết hợp các sự kiện văn hoá (đêm hội sách, lễ hội truyền thống) để tối ưu hoá hiệu quả truyền thông.

PGS‑TS. Lưu Đức Hải – Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng