Nội dung chính
Hệ thống thông tin‑tín hiệu là “bộ não” quyết định an toàn và hiệu suất của mọi siêu dự án đường sắt điện khí hoá và tốc độ cao tại Việt Nam.
Vị trí then chốt của hệ thống thông tin‑tín hiệu
Trong mỗi dự án đường sắt hiện đại, người ta thường tập trung vào tàu, đường ray và tiến độ thi công. Tuy nhiên, chuyên gia ngành đã khẳng định rằng khả năng khai thác và mức độ an toàn dài hạn phụ thuộc vào hệ thống thông tin‑tín hiệu – bộ não điều khiển toàn bộ hoạt động của tàu, từ khoảng cách giữa các đoàn đến tốc độ tối đa và lịch trình ga.
Yêu cầu đặc thù của đường sắt tốc độ cao
Với tốc độ trên 300 km/h, lái tàu không thể quan sát tín hiệu bằng mắt. Hệ thống tự động truyền dữ liệu vào cabin, cùng với trung tâm điều hành tập trung và các lớp an toàn đa tầng, trở thành yếu tố không thể thiếu. Khi các tuyến như Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng hay dự án Bắc – Nam được triển khai, câu hỏi không chỉ là “công nghệ nào tốt nhất” mà còn là “ai sẽ vận hành và bảo trì hệ thống trong suốt vòng đời khai thác”.
Quy mô hiện tại và thách thức về công nghệ
Ông Đặng Sỹ Mạnh, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam (VNR), cho biết mạng lưới hiện nay kéo dài hơn 3.200 km, bao phủ hơn 1.000 đoạn đường ngang và hàng trăm ga. Trên cùng một tuyến, vẫn tồn tại đồng thời nhiều thế hệ công nghệ – từ rơ-le cơ học đến tín hiệu kỹ thuật số. Nhiều thiết bị đã ngừng sản xuất, linh kiện thay thế khan hiếm, trong khi yêu cầu an toàn ngày càng khắt khe.
Giải pháp nội địa đang được triển khai
Để giảm phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu, lực lượng thông tin‑tín hiệu đã triển khai các giải pháp như giám sát đường ngang bằng cáp quang, thiết bị chuyển đổi tín hiệu tự động và phần mềm xử lý sự cố thời gian thực. Những công cụ này không chỉ tăng tốc độ phản hồi mà còn cho phép thu thập dữ liệu lớn nhằm tối ưu hoá vận hành.
Kinh nghiệm thực tiễn từ các dự án hiện đại hoá
VNR tham gia trực tiếp vào các dự án như Hà Nội – Vinh, cải tạo tuyến Bắc – Nam và đường sắt đô thị Cát Linh – Hà Đông. Ở mỗi dự án, đội ngũ kỹ thuật không chỉ lắp đặt thiết bị mà còn tham gia thiết kế, tích hợp hệ thống và thực hiện chạy thử, tạo ra một “bộ não” nội địa có khả năng tự chủ và bảo trì lâu dài.
Lợi thế của lực lượng nội địa
Khi lực lượng vận hành được tham gia từ giai đoạn thiết kế, thử nghiệm đến chạy thử, việc chuyển giao công nghệ trở nên thực chất hơn, giảm rủi ro và chi phí đào tạo ngắn hạn. Kinh nghiệm tích lũy từ mạng lưới hiện tại – hơn 3.200 km và hơn 1.000 ga – tạo ra lợi thế tự nhiên cho các kỹ sư Việt Nam khi đối mặt với các thế hệ công nghệ mới.
Những câu hỏi còn mở
Trong bối cảnh các dự án mới đang được đẩy mạnh, câu hỏi “ai sẽ vận hành hệ thống điều khiển?” không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là yếu tố quyết định tính bền vững và hiệu quả đầu tư. Các chuyên gia đồng ý rằng, việc duy trì một đội ngũ nội địa có kinh nghiệm sâu rộng là chìa khoá để đạt được tự chủ công nghệ và giảm phụ thuộc vào nguồn cung quốc tế.
Đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam có chiều dài 1.541 km, khởi hành từ ga Ngọc Hồi (Hà Nội) đến ga Thủ Thiêm (TPHCM), đi qua 15 tỉnh, với 23 nhà ga (5 ga hàng hóa). Tốc độ khai thác trên 300 km/h, rút ngắn thời gian Hà Nội – TPHCM xuống 6‑7 giờ. Tổng vốn dự kiến 1,71 triệu tỷ đồng (≈ 67,3 tỷ USD).
Đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng dài 419 km, vốn đầu tư hơn 203.000 tỷ đồng, tốc độ thiết kế 160 km/h, 18 ga và khả năng vận chuyển 21 triệu tấn hàng năm, hứa hẹn thay đổi năng lực logistic khu vực.
Như vậy, tự chủ công nghệ trong hệ thống thông tin‑tín hiệu không chỉ là mục tiêu chiến lược mà còn là yếu tố quyết định để các siêu dự án đường sắt Việt Nam phát triển bền vững, an toàn và hiệu quả.