Nội dung chính
Svalbard – “kỳ lân” địa chính trị của Bắc Cực
Quần đảo Svalbard của Na Uy, nằm ngay trên vòng Bắc Cực, đã từng là “nơi ẩn náu hiếm hoi” cho hợp tác quốc tế nhờ Hiệp ước Svalbard 1920. Ngày nay, vị trí chiến lược và nguồn tài nguyên phong phú khiến nó trở thành tâm điểm tranh chấp của các cường quốc.
Lịch sử hiệp ước 1920 và mô hình hợp tác đa quốc gia
Hiệp ước Svalbard năm 1920 cho phép công dân của hơn 40 quốc gia – từ Nga, Mỹ, Trung Quốc tới Anh – sinh sống, làm việc và khai thác tài nguyên trên nguyên tắc bình đẳng. Kết quả là một cộng đồng đa quốc gia độc đáo, nơi các nhà khoa học, sinh viên và thợ mỏ từ khắp nơi thế giới giao lưu, từ việc tổ chức giải cờ vua cho tới ăn súp củ cải đỏ truyền thống Nga.
Biến đổi chính sách của Na Uy
Kỷ nguyên hợp tác quốc tế đang dần khép lại. Na Uy hiện đang siết chặt kiểm soát khu vực, ngăn chặn bán đất cho người nước ngoài, hạn chế nhà nghiên cứu ngoại quốc và tuyên bố chủ quyền đối với đáy biển rộng hàng trăm km.
Những biện pháp này ảnh hưởng trực tiếp tới các nhà khoa học Trung Quốc, thợ mỏ Nga, nhà đầu tư Na Uy và cộng đồng người nhập cư, trong đó có hai anh em người Thái Lan đã sống nhiều năm tại Svalbard và lo ngại về tương lai.
Ai sẽ giành lợi thế từ tài nguyên dưới đáy biển?
Svalbard không chỉ là trung tâm thu thập dữ liệu vệ tinh và theo dõi quỹ đạo tên lửa; dưới đáy biển còn ẩn chứa đồng, kẽm, coban, liti và các nguyên tố đất hiếm, cung cấp nguyên liệu cho pin điện và tua bin gió. Na Uy đã công bố kế hoạch thăm dò khoáng sản trên một khu vực bằng nước Đức, gây lo ngại môi trường và phản đối từ các đảng cánh tả trong nước.
Phản ứng quốc tế và tranh cãi pháp lý
Liên bang Nga cáo buộc Na Uy vi phạm Hiệp ước, gọi hành động khai thác “bất hợp pháp”. Iceland, đồng minh của Na Uy, đồng thời khẳng định có “những hạn chế quan trọng” đối với chủ quyền ngoài khơi. Liên minh châu Âu (EU) cũng lên tiếng, cho rằng quan điểm Na Uy “không nhất quán” với các cam kết quốc tế.
Trong khi đó, Mỹ và NATO quan tâm tới an ninh Bắc Cực, đặc biệt sau những tuyên bố của cựu Tổng thống Trump về Greenland, khiến Svalbard trở thành một phần quan trọng của chiến lược địa chính trị toàn cầu.
Tương lai của Svalbard trong bối cảnh biến đổi khí hậu
Biến đổi khí hậu đang mở ra các tuyến đường mới qua Bắc Cực, làm tăng giá trị chiến lược của Svalbard. Tuy nhiên, môi trường khắc nghiệt vẫn là rào cản: chỉ còn khoảng 2.500 cư dân, phần lớn là người Na Uy và người nhập cư từ hơn 50 quốc gia.
Những cuộc tranh luận hiện nay không chỉ là về tài nguyên mà còn về quyền lợi của cộng đồng quốc tế, bảo vệ môi trường và duy trì một khu vực “độc lập” trong khuôn khổ luật pháp quốc tế.